Ο τούρκος συγγραφέας περιγράφει την κατάσταση στην Τουρκία στον απόηχο του αποτυχημένου πραξικοπήματος

Σας εξέπληξε η απόπειρα πραξικοπήματος στην Τουρκία;

Εξε­πλά­γην και πιστεύω ότι και η πλειο­νό­τη­τα της κοι­νω­νί­ας εξε­πλά­γη με αυτή την από­πει­ρα, επει­δή ο στρα­τός και η κυβέρ­νη­ση έδει­χναν να τα πηγαί­νουν πολύ καλά και συμ­φω­νού­σαν λίγο-πολύ σε κάθε ζήτη­μα. Κανείς δεν περί­με­νε να συμ­βεί κάτι τέτοιο.

Πώς εξηγείτε επομένως το γεγονός ότι ξαφνικά συνέβη; 

Αυτή είναι η φύση της σύγ­χρο­νης Τουρ­κί­ας. Δεν υπάρ­χει καμία στα­θε­ρό­τη­τα στην πολι­τι­κή και κοι­νω­νι­κή ζωή, επο­μέ­νως μπο­ρεί να συμ­βεί ανά πάσα στιγ­μή το οτι­δή­πο­τε στη χώρα λόγω της σχέ­σης στρα­τού και κυβέρ­νη­σης. Η εμφά­νι­ση του απρό­ο­πτου, εν προ­κει­μέ­νω, είναι απλώς το απο­τέ­λε­σμα της αστά­θειας που σας περιγράφω.

Ποιες είναι οι αντιδράσεις στον απόηχο αυτών των γεγονότων;

Το ανη­συ­χη­τι­κό είναι πως το βρά­δυ της προη­γού­με­νης Παρα­σκευ­ής συγκρού­στη­καν δύο σκο­τει­νές δυνά­μεις. Κι όταν λέω σκο­τει­νές, εννοώ ότι και οι δύο πλευ­ρές προ­κα­λούν κακό. Από τη μια πλευ­ρά ο στρα­τός, οι επί­δο­ξοι πρα­ξι­κο­πη­μα­τί­ες, και από την άλλη πλευ­ρά η κυβέρ­νη­ση, η οποία επί­σης δεν έχει απο­δει­χθεί καθό­λου καλή στην εφαρ­μο­γή και την τήρη­ση της δημο­κρα­τι­κής τάξης. Η σύγκρου­ση αυτών των δύο δυνά­με­ων δεν θα φέρει τη δημο­κρα­τία στην Τουρ­κία – και γι’ αυτό είμα­στε ανά­στα­τοι. Τη στιγ­μή που μιλά­με, έχει δια­σω­θεί το κοι­νο­βου­λευ­τι­κό, πλειο­ψη­φι­κό σύστη­μα, αυτό όμως δε σημαί­νει ότι έχει δια­σω­θεί και η δημο­κρα­τι­κή λει­τουρ­γία του συστή­μα­τος, επει­δή ο Ερντο­γάν το κατα­χρά­ται για να εδραιώ­σει την εξου­σία του, τις προ­σω­πι­κές του φιλο­δο­ξί­ες και το φιλο-ισλα­μι­κό καθε­στώς του. Όλα αυτά μας προ­ξε­νούν έντο­νο προβληματισμό.

Επικρατεί μια αυξανόμενη πόλωση στη χώρα σας. Φοβάστε ότι αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει σ’ έναν εμφύλιο πόλεμο;

Δεν το νομί­ζω αυτό, επει­δή η δημο­κρα­τι­κή αντι­πο­λί­τευ­ση δεν βρί­σκε­ται στους δρό­μους. Και δεν θέλει να συγκρου­στεί με τους ανθρώ­πους αυτούς. Την τελευ­ταία φορά που βγή­κα­με στους δρό­μους όλοι μαζί, πριν από τρία χρό­νια, κατά τη διάρ­κεια των δια­δη­λώ­σε­ων στο Πάρ­κο Γκε­ζί, ήμα­σταν πολύ ειρη­νι­κοί. Η αστυ­νο­μία και ο στρα­τός σκό­τω­σαν περισ­σό­τε­ρους από δέκα ανθρώ­πους ενώ περί­που 10.000 δια­δη­λω­τές τραυ­μα­τί­στη­καν κι ωστό­σο παρα­μεί­να­με πολύ ειρηνικοί.

Ποιοι είναι αυτοί, οι χιλιάδες άνθρωποι, που συλλαμβάνονται τώρα, μετά την απόπειρα πραξικοπήματος;

Ο Ερντο­γάν εκμε­ταλ­λεύ­ε­ται αυτή την από­πει­ρα για να ξεφορ­τω­θεί την αντι­πο­λί­τευ­ση στο σύνο­λό της, επει­δή ακρι­βώς δεν του αρέ­σει καθό­λου να του ασκούν κρι­τι­κή. Μέσα σε μια μέρα, 10.000 άνθρω­ποι συνε­λή­φθη­σαν. 2.745 λει­τουρ­γοί της δικαιο­σύ­νης απο­πέμ­φθη­καν από τις θέσεις τους – το δια­νο­εί­στε; Ενε­πλά­κη­σαν άρα­γε όλοι αυτοί στην από­πει­ρα πρα­ξι­κο­πή­μα­τος; Όχι, δεν μπο­ρεί κανείς να το πιστέ­ψει αυτό. Αυτό που συμ­βαί­νει είναι ότι η κυβέρ­νη­ση χρη­σι­μο­ποιεί την από­πει­ρα σαν πρό­φα­ση. Αυτό είναι το πρώ­το βήμα και το δεύ­τε­ρο θα ακο­λου­θή­σει αργότερα.

Ποιο θα είναι αυτό το δεύτερο βήμα;

Μέσω των λογα­ρια­σμών τους στα νέα μέσα κοι­νω­νι­κής δικτύ­ω­σης, συζη­τούν ήδη τα ονό­μα­τα των δημο­σιο­γρά­φων που πρό­κει­ται να συλ­λη­φθούν, κυρί­ως τους συντη­ρη­τι­κούς δημο­σιο­γρά­φους που υπο­στη­ρί­ζουν τον ιμά­μη Φετου­λάχ Γκιου­λέν αλλά και προ­ο­δευ­τι­κούς αρι­στε­ρούς δημο­σιο­γρά­φους. Επο­μέ­νως, το επό­με­νο βήμα είναι η στο­χο­ποί­η­ση όλων αυτών που ασκούν κρι­τι­κή στην κυβέρ­νη­ση από τα αρι­στε­ρά, των φοι­τη­τών και των οργα­νώ­σε­ων που υπε­ρα­σπί­ζο­νται τα ανθρώ­πι­να δικαιώ­μα­τα. Προς το παρόν, δεν τους έχουν αγγί­ξει, αλλά θα μπο­ρού­σαν να στρα­φούν ενά­ντια σε αυτές τις ομά­δες και τους θεσμούς αμέ­σως μετά.

Εσείς προσωπικά, που γράφετε στην ανεξάρτητη αριστερή εφημερίδα «BirGün», αισθάνεστε ότι απειλήστε;

Στην Τουρ­κία  όσοι –όπως κι εγώ – υπε­ρα­σπί­ζο­νται τα ανθρώ­πι­να δικαιώ­μα­τα και έχουν μια ενερ­γη­τι­κή παρου­σία στην πολι­τι­κή ζωή επί καθη­με­ρι­νής βάσε­ως, μπο­ρούν να μπουν στο στό­χα­στρο της κυβέρ­νη­σης ανά πάσα στιγ­μή. Θα μπο­ρού­σε να ‘ταν χθες ή προ­χθές ή μπο­ρεί να είναι αύριο ή μεθαύ­ριο. Και όταν ζει κανείς στην Τουρ­κία δεν είναι και τόσο καλό να σκέ­φτε­ται μ’ αυτόν τον τρό­πο ή να υπο­ψιά­ζε­ται συνε­χώς ότι κάποιος θα τον συλ­λά­βει, επει­δή αυτό είναι το σύνη­θες εδώ, δυστυ­χώς. Εδώ δεν σε αφή­νουν να βαρε­θείς. Εδώ δεν πλήτ­τεις ποτέ! Εδώ υπάρ­χει μονά­χα φόβος και κίν­δυ­νος – αλλά κι αυτά τα συνη­θί­ζεις. Εξα­κο­λου­θού­με πάντως να παλεύ­ου­με για τις αρχές μας.

Έχετε ιδρύσει την οργάνωση κοινωνικού και πολιτιστικού ακτιβισμού TAKSAV, υπήρξατε μέλος της Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων αλλά και μέλος των συγγραφικών οργανώσεων PEN στην Τουρκία και στο εξωτερικό. Πώς θα επηρεάσουν οι πρόσφατες εξελίξεις το έργο σας, την προάσπιση της ελευθερίας της έκφρασης και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων; 

Θα συνε­χί­σω να κάνω ό,τι έκα­να. Αυτές τις μέρες μιλάω συνέ­χεια στα διε­θνή μέσα ενη­μέ­ρω­σης για ό,τι συμ­βαί­νει εδώ. Άνθρω­ποι όπως εγώ δεν πρέ­πει να στα­μα­τή­σουν να εκφρά­ζο­νται υπέρ των δημο­κρα­τι­κών αξιών. Δεν πρέ­πει ν’ αφή­σου­με την κοι­νω­νία μας να βυθι­στεί σε μια μόνι­μη αντι-δημο­κρα­τι­κή πολι­τι­κή κατάσταση.

Εσείς ο ίδιος, έχετε βιώσει από πρώτο χέρι την αστυνομική βία. Τώρα, μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα, δίδεται μεγαλύτερη προσοχή στον τρόπο με τον οποίο ο Ερντογάν αντιμετωπίζει τους αντιπάλους του, αλλά στην ουσία η κατάσταση ήταν ήδη δύσκολη εδώ και αρκετά χρόνια. Υπήρξε μια συγκεκριμένη στιγμή που σας έκανε να συνειδητοποιήσετε ότι τα πράγματα γίνονταν όλο και πιο απειλητικά για την ελευθερία του λόγου στη χώρα σας;

Η αλλα­γή συντε­λέ­στη­κε σιγά-σιγά, στα­δια­κά. Επί σει­ρά ετών, στα νέα μέσα κοι­νω­νι­κής δικτύ­ω­σης και επι­κοι­νω­νί­ας, όπως το Twitter, απα­γο­ρευό­ταν η πρό­σβα­ση στους χρή­στες κάθε τόσο. Μόλις χθες “έπε­σε μαύ­ρο” σε δέκα ιστο­σε­λί­δες ενη­με­ρω­τι­κού χαρα­κτή­ρα. Και δεν είχαν καν σχέ­ση με τον Φετου­λάχ Γκιου­λέν. Επρό­κει­το για ιστο­σε­λί­δες που ενη­μέ­ρω­ναν από μια αρι­στε­ρή ή σοσιαλ­δη­μο­κρα­τι­κή σκο­πιά. Όλη αυτή η λογο­κρι­σία δεν πρό­κει­ται να στα­μα­τή­σει σε κάποιο ορι­σμέ­νο σημείο. Μπο­ρεί να συνε­χι­στεί για πολ­λά χρό­νια ακό­μη. Θα συνε­χί­σου­με όμως, θα παλέ­ψου­με για την ελευ­θε­ρία του λόγου και τη δημοκρατία.

Το «Ιστανμπούλ, Ιστανμπούλ» αποκαλύπτει ορισμένες πτυχές της τουρκικής πολιτικής, ενώ αποτίει φόρο τιμής στη δύναμη της αφήγησης

Το «Ισταν­μπούλ, Ισταν­μπούλ» απο­κα­λύ­πτει ορι­σμέ­νες πτυ­χές της τουρ­κι­κής πολι­τι­κής, ενώ απο­τί­ει φόρο τιμής στη δύνα­μη της αφήγησης

Στο πλέον πρόσφατο μυθιστόρημά σας υπό τον τίτλο Ιστανμπούλ, Ιστανμπούλ*, που εκδόθηκε το 2015, τέσσερις φυλακισμένοι προσπαθούν να απαλύνουν τον πόνο των βασανιστηρίων που υφίστανται αφηγούμενοι ιστορίες ο ένας στον άλλο. Μπορεί η λογοτεχνία να μας εμπνεύσει ώστε να δούμε ένα καλύτερο μέλλον για την Τουρκία;

Σ’ αυτό το μυθι­στό­ρη­μα, είναι πρό­δη­λο ότι οι άνθρω­ποι υπο­φέ­ρουν, αλλά δια­τη­ρούν την πίστη τους στο μέλ­λον, συντη­ρούν τα όνει­ρά τους. Πολ­λά άτο­μα, μαζί τους κι εγώ, έχου­με επι­δεί­ξει μεγά­λη πίστη σ’ αυτή τη χώρα, επί σει­ρά ετών. Αν με ρωτή­σε­τε αν έζη­σα σ’ αυτή τη χώρα έστω μια καλή χρο­νιά, θα σας πω όχι. Κάθε νέα χρο­νιά που ερχό­ταν απο­δει­κνυό­ταν χει­ρό­τε­ρη από εκεί­νη που έφευ­γε. Τού­το όμως σημαί­νει ότι οι ελπί­δες μας κάθε χρό­νο μεγά­λω­ναν κι άλλο  – δια­φο­ρε­τι­κά δεν θα κατα­φέρ­να­με να επι­βιώ­σου­με εδώ πέρα. Θα σας πω κάτι που δεν θα σας φανεί καθό­λου ρεα­λι­στι­κό: είμαι πολύ αισιό­δο­ξος για το μέλ­λον της Τουρ­κί­ας, σε δια­φο­ρε­τι­κή περί­πτω­ση θα την είχα εγκα­τα­λεί­ψει. Είμαι ακό­μη εδώ· άνθρω­ποι, όπως εγώ, ακό­μη αντι­στέ­κο­νται εδώ. Και θα συνε­χί­σου­με τις εκκλή­σεις μας για ελευ­θε­ρία, ισό­τη­τα, αλλη­λεγ­γύη, ανε­κτι­κό­τη­τα και, ασφα­λώς, ειρή­νη. Τα χρεια­ζό­μα­στε όλα αυτά περισ­σό­τε­ρο από ποτέ.


Ο Μπουρ­χάν Σον­μέζ είναι ένας βρα­βευ­μέ­νος συγ­γρα­φέ­ας τριών μυθι­στο­ρη­μά­των, των «Κuzey» (2009), «Masumlar» (2011) και «Istanbul Istanbul» (2015). Είναι ακτι­βι­στής, υπε­ρα­σπι­στής των ανθρω­πί­νων δικαιω­μά­των και δημο­σιο­γρα­φεί σε διά­φο­ρα έντυ­πα μέσα της Τουρ­κί­ας. Το 1996 τραυ­μα­τί­στη­κε σοβα­ρά από την τουρ­κι­κή αστυ­νο­μία και ανέ­νη­ψε στη Μεγά­λη Βρε­τα­νία, στο Λον­δί­νο, με τη στή­ρι­ξη του ιδρύ­μα­τος «Freedom from Torture» (Ελευ­θε­ρία από τα βασανιστήρια).

*Το μυθι­στό­ρη­μά του «Ισταν­μπούλ, Ισταν­μπούλ» θα κυκλο­φο­ρή­σει από τις Εκδό­σεις Καστα­νιώ­τη σε μετά­φρα­ση του Θάνου Ζαράγκαλη.

Η συνέ­ντευ­ξη δημο­σιεύ­θη­κε στη Deutsche Welle στις 18/07/16.