Αφα­νι­σμός, αν και το πρώ­το μέρος μιας τρι­λο­γί­ας, πιστεύω ότι θα μεί­νει στην ιστο­ρία ως ένα από τα ωραιό­τε­ρα μυθι­στο­ρή­μα­τα επι­στη­μο­νι­κής φαντα­σί­ας που γρά­φτη­καν ποτέ. Ο Τζεφ Βαντερ­μί­ερ στή­νει ένα σχε­δόν «οργα­νι­κό» θρί­λερ, με έναν μη αξιό­πι­στο αφη­γη­τή, σε έναν παρά­ξε­νο τόπο με τρο­με­ρά μυστι­κά. Η (υπέ­ρο­χη) γλώσ­σα (η οποία μετέ­χει του… τοπί­ου σε ένα από τα πιο ωραία ευρή­μα­τα) σχε­δόν αδυ­να­τεί να απο­δώ­σει όσα δια­μεί­βο­νται δημιουρ­γώ­ντας ρωγ­μές, χαρα­μά­δες από όπου το άρρη­το απλώ­νε­ται σαν ιός. Πολ­λοί θα πουν ότι ο συγ­γρα­φέ­ας είναι επη­ρε­α­σμέ­νος από τον Χ.Φ. Λάβ­κραφτ, άλλοι από τα καλύ­τε­ρα επει­σό­δια της σει­ράς «Lost», άλλοι θα νιώ­σουν ατμό­σφαι­ρες από ται­νί­ες του Κιού­μπρικ και του Ταρ­κόφ­σκι. Η ουσία είναι πως είναι ένα βιβλίο μια κατη­γο­ρία από μόνο του, ένα μυθι­στό­ρη­μα που είναι ταυ­τό­χρο­να «weird literature», βιβλίο τρό­μου, ιστο­ρία μυστη­ρί­ου αλλά κυρί­ως υψη­λή λογο­τε­χνία. Κι αυτό για­τί είναι γραμ­μέ­νο σε κατα­πλη­κτι­κή πρό­ζα η οποία απο­τε­λεί μόνη της ένα ιδιαί­τε­ρο τοπίο με οικου­με­νι­κό κάτω κεί­με­νο. Μια πρό­ζα που λες και ανα­βλύ­ζει από τη φύση, μια φύση ωστό­σο, η οποία όπως και η γλώσ­σα είναι μερι­κώς εξη­γή­σι­μη. Πρό­κει­ται για ένα βιβλίο, που για να παρα­φρά­σω μια υπέ­ρο­χη πρό­τα­ση που περιέ­χει «προ­σπα­θεί να σε αποι­κί­σει» και τα κατα­φέρ­νει άρι­στα. Δεν είναι τυχαίο ότι το 2014 ο Αφα­νι­σμός κέρ­δι­σε το βρα­βείο Nebula, το αμε­ρι­κα­νι­κό Νομπέλ των μυθι­στο­ρη­μά­των Επι­στη­μο­νι­κής Φαντα­σί­ας (μετα­ξύ των προη­γού­με­νων βρα­βευ­θέ­ντων ο Ισα­άκ Ασί­μοφ και ο Άρθουρ Κλαρκ).

Ένας άλλος κόσμος

Το λοξό στοι­χείο, ο πρω­το­γε­νής βιό­το­πος του υλι­κού, η (κυριο­λε­κτι­κά και μετα­φο­ρι­κά) χλω­ρί­δα και πανί­δα της γρα­φής, ο μη αξιό­πι­στος αφηγητής(-τρία) — ένα δύσκο­λο αφη­γη­μα­τι­κό εργα­λείο που εδώ λει­τουρ­γεί εντυ­πω­σια­κά — κάνουν την ανά­γνω­ση πραγ­μα­τι­κά μονα­δι­κή εμπει­ρία. Εδώ μάλι­στα μιλά­με για έναν άλλον κόσμο φτιαγ­μέ­νο από πραγ­μα­τι­κά υλι­κά.

Το πλαί­σιο της ιστο­ρί­ας έχει ως εξής: η Περιο­χή Χ είναι ένα παρά­ξε­νο παρ­θέ­νο τοπίο που δημιουρ­γή­θη­κε πριν από πολ­λά χρό­νια. Από τη «γένε­σή» της και μετά έχει μελε­τη­θεί από τη Νότια Ζώνη, μια σκιώ­δη κυβερ­νη­τι­κή υπη­ρε­σία επι­φορ­τι­σμέ­νη με την απο­κρυ­πτο­γρά­φη­ση της Περιο­χής και την απο­κά­λυ­ψη της αιτί­ας ύπαρ­ξής της. Το βιβλίο ακο­λου­θεί τις τέσ­σε­ρις γυναί­κες της δωδέ­κα­της απο­στο­λής τις οποί­ες γνω­ρί­ζου­με μόνο από την ιδιό­τη­τά τους: η βιο­λό­γος, η ψυχο­λό­γος, η ανθρω­πο­λό­γος και η χωρο­τά­κτης. Οι γυναί­κες έχουν εκπαι­δευ­τεί για μήνες στη χρή­ση όπλων, στις τακτι­κές επι­βί­ω­σης και σε ιδιαί­τε­ρες συν­θή­κες μάχης, χωρίς να έχουν ιδέα τι πρό­κει­ται να αντι­με­τω­πί­σουν. Τα μέλη της απο­στο­λής περ­νούν το τεί­χος που χωρί­ζει τον κόσμο μας από την Περιο­χή Χ και κατα­γρά­φουν ό,τι βρί­σκουν εκεί. Δεν είμα­στε σίγου­ροι για το πώς έχει δημιουρ­γη­θεί αυτή η Περιο­χή ούτε για το τι ακρι­βώς είναι. Ούτε όμως και τα μέλη της απο­στο­λής ξέρουν. Οι υπό­λοι­πες απο­στο­λές είχαν διά­φο­ρες κατα­λή­ξεις: κάποιοι αυτο­κτό­νη­σαν, μερι­κοί σκό­τω­σαν ο ένας τον άλλον, μερι­κοί εξα­φα­νί­στη­καν. Η πιο πρό­σφα­τη ομά­δα επέ­στρε­ψε, αλλά μέσα σε λίγους μήνες σχε­δόν όλοι τους είχαν πεθά­νει από κάποιο μολυ­σμα­τι­κό στέ­λε­χος του καρ­κί­νου. Κανείς δεν ξέρει το για­τί. Το μόνο που είναι σίγου­ρο είναι πως πρό­κει­ται για μια ερη­μιά κοντά σε μια ακτή. Υπάρ­χει ένας φάρος αλλά και ένας «ανά­πο­δος πύρ­γος» — όπως στα­δια­κά απο­κα­λύ­πτε­ται.

Τα αόρατα ζώα

Ο συγ­γρα­φέ­ας μάς προ­σγειώ­νει από την πρώ­τη σελί­δα στην Περιο­χή Χ με μόνη βοή­θεια τις ανα­μνή­σεις της κεντρι­κής ηρω­ί­δας, της βιο­λό­γου, η οποία και θα αφη­γη­θεί την όλη ιστο­ρία. Η αφή­γη­ση «παί­ζει» με τον νου του ανα­γνώ­στη στή­νο­ντας τη δρά­ση με αργούς ρυθ­μούς, ακο­λου­θώ­ντας ωστό­σο μια επι­τα­χυ­νό­με­νη έντα­ση και κατα­λή­γο­ντας σε ένα εξαι­ρε­τι­κό φινά­λε. Η Περιο­χή Χ είναι ίσως ο πρω­τα­γω­νι­στής του βιβλί­ου. Κάθε της κύτ­τα­ρο ανα­πνέ­ει, από το θρόι­σμα των δέν­δρων μέχρι τα γιγα­ντιαία αόρα­τα ζώα αλλά και τους μικρο­ορ­γα­νι­σμούς και τους μύκη­τες που δια­κλα­δώ­νο­νται και γλι­στρούν στην αφή­γη­ση, στη δρά­ση και στη γλώσ­σα.

«Πολύ χει­ρό­τε­ρο, βέβαια, ήταν ένα σιγα­νό μα επι­βλη­τι­κό βογκη­τό το σού­ρου­πο. Ο αγέ­ρας από τη θάλασ­σα και η παρά­ξε­νη ηρε­μία στην ενδο­χώ­ρα άμβλυ­ναν την ικα­νό­τη­τά μας να υπο­λο­γί­ζου­με την κατεύ­θυν­ση· έτσι, εκεί­νος ο ήχος έμοια­ζε να δια­χέ­ε­ται μες στο μαύ­ρο νερό που μού­λια­ζε τα κυπα­ρίσ­σια. Αν ατέ­νι­ζες μεσ’ από εκεί­νες τις περιο­χές προς τον ωκε­α­νό, τα μόνα που ‘βλε­πες ήταν το μαύ­ρο νερό, γκρί­ζους κορ­μούς κυπα­ρισ­σιών και βρύα όμοια αδιά­κο­πη ασά­λευ­τη βρο­χή. Το μόνο που άκου­γες ήταν το σιγα­νό βου­η­τό. Η επί­δρα­σή του δεν μπο­ρεί να γίνει κατα­νοη­τή άμα δεν έχεις βρε­θεί εκεί. Μήτε η ομορ­φιά του μπο­ρεί να νοη­θεί, και, όταν αντι­κρί­ζεις την ομορ­φιά μέσα στην ερη­μιά, κάτι αλλά­ζει εντός σου. Η ερη­μιά προ­σπα­θεί να σε αποι­κί­σει».

Θα έλε­γε κανείς πως το βιβλίο πραγ­μα­τεύ­ε­ται το ζήτη­μα της μεθο­ρί­ου. Μιας μεθο­ρί­ου είτε υλι­κής είτε πνευ­μα­τι­κής. Η μεθο­ρια­κό­τη­τα συνε­πά­γε­ται την είσο­δο του ατό­μου σε μια κατά­στα­ση αντι-δομής με την έννοια ότι όντας εκτός «κανο­νι­κού» χωρο­χρό­νου, τα «κανο­νι­κά» του καθή­κο­ντα ανα­στέλ­λο­νται· οι δομές τής «κανο­νι­κής» ζωής δια­λύ­ο­νται και δια­μορ­φώ­νο­νται νέες μορ­φές σχέ­σε­ων. Μιλά­με για το μέσον μιας τελε­τουρ­γί­ας όπου η σχέ­ση με τον παλιό κόσμο δια­λύ­ε­ται πριν ακό­μα στη­θεί ο νέος. H Περιο­χή Χ είναι ταυ­τό­χρο­να ένα χωρο­τα­ξι­κό κατώ­φλι αλλά και ένας κατα­λύ­της, μια πύλη την οποία όποιος επι­σκέ­πτης περά­σει, υφί­στα­ται σημα­ντι­κές μετα­μορ­φώ­σεις.

Υπνωτική υποβολή

Ο ίδιος ο Βαντερ­μί­ερ απο­κά­λυ­ψε ότι εμπνεύ­στη­κε το βιβλίο από τις εμπει­ρί­ες του στις πεζο­πο­ρί­ες που έκα­νε στο Εθνι­κό Κατα­φύ­γιο Άγριας Ζωής Αγί­ου Μάρ­κου στη Φλό­ρι­δα. Οι μνή­μες του από την εμπει­ρία αυτή δια­σταυ­ρώ­νο­νται στο παρα­ξέ­νι­σμα του τοπί­ου και στην υπνω­τι­κή υπο­βο­λή του μυστη­ρί­ου. Το 2014 η εται­ρεία Πάρα­μα­ουντ αγό­ρα­σε τα δικαιώ­μα­τα του βιβλί­ου με τον σκη­νο­θέ­τη ‘Αλεξ Γκάρ­λαντ να έχει ανα­λά­βει τη δια­σκευή και τη σκη­νο­θε­σία. Το 2015 ακού­στη­κε το όνο­μα της Νάτα­λι Πόρ­τμαν για τον κεντρι­κό ρόλο. Το υλι­κό είναι τόσο ενδια­φέ­ρον που μπο­ρεί να οδη­γή­σει σε μια πραγ­μα­τι­κά υπέ­ρο­χη ται­νία. Πρω­τί­στως όμως είναι ένα εξαι­ρε­τι­κό μυθι­στό­ρη­μα που δια­βά­ζε­ται από κάθε βιβλιό­φι­λο. Άψο­γη η μετά­φρα­ση του Μιχά­λη Μακρό­που­λου, ο οποί­ος δεν είχε καθό­λου εύκο­λο έργο.


Το άρθρο του Αλέ­ξη Στα­μά­τη πρω­το­δη­μο­σιεύ­τη­κε στην εφη­με­ρί­δα Τα Νέα, στις 21 Απρι­λί­ου 2016.