Το νέο μυθι­στό­ρη­μα του Μιχά­λη Μοδι­νού έχει τίτλο: Εκουα­τό­ρια. Είναι μια συγκλο­νι­στι­κή αφή­γη­ση στα χρό­νια της αποι­κιο­ποί­η­σης της Αφρι­κής. Συγκρού­σεις πολι­τι­σμών, θρη­σκειών, μέσα από το βλέμ­μα ξέφρε­νων τυχο­διω­κτών, επι­στη­μό­νων και εξε­ρευ­νη­τών. Στην συνέ­ντευ­ξη που ακο­λου­θεί, ο Μιχά­λης Μοδι­νός μας τα εξη­γεί ανα­λυ­τι­κό­τε­ρα.

Συνέ­ντευ­ξη στον Νίκο Κουρ­μου­λή.

Μπο­ρεί­τε να μας πεί­τε ποια ήταν η ιδέα πίσω από  το τελευ­ταίο σας μυθι­στό­ρη­μα Εκουα­τό­ρια;

Ήθε­λα να αφη­γη­θώ μια τρι­πλή ιστο­ρία για τα χρό­νια της αποι­κιο­ποί­η­σης της Αφρι­κής, κατα­γρά­φο­ντας με τη γλώσ­σα της «νέας δημο­σιο­γρα­φί­ας» την ιστο­ρία της ανα­ζή­τη­σης των πηγών του Νεί­λου, έναν περί­που αιώ­να μετά την ιστο­ρία που αφη­γεί­ται Ο Μεγά­λος Αμπάι (Καστα­νιώ­της 2007).  Ταυ­τό­χρο­να ήθε­λα να δώσω ένα ταξι­διω­τι­κό χρο­νι­κό, με μια ανα­δρο­μι­κή προ­βο­λή στο παρελ­θόν των εντυ­πώ­σε­ων και των εμπει­ριών ενός επι­νοη­μέ­νου Έλλη­να εξε­ρευ­νη­τή στον οποίο –σε ένα παι­γνί­δι αντι­κα­το­πτρι­σμών- δίνω το όνο­μά μου. Και το κυριό­τε­ρο, βασι­σμέ­νος σε πραγ­μα­τι­κά περι­στα­τι­κά, να συζη­τή­σω την έννοια μιας ουτο­πί­ας όπως αυτή επι­χει­ρή­θη­κε να συγκρο­τη­θεί στην καρ­διά της Αφρι­κής  (για να κατα­λυ­θεί εντέ­λει εις βάρος της βού­λη­σης των ανθρώ­πων που την δημιούρ­γη­σαν).

Πεί­τε μας περισ­σό­τε­ρα γι αυτή την πολι­τι­στι­κή και κοι­νω­νι­κή ουτο­πία που στή­νε­ται στην καρ­διά της Αφρι­κής από τους Ευρω­παί­ους και τον φυσιο­δί­φη Έντουαρντ Σνί­τσερ

Θα προ­σπα­θή­σω. Στον ύστε­ρο 19ο αιώ­να και ενώ βρί­σκε­ται καθ’ οδόν η αποι­κιο­ποί­η­ση της αφρι­κα­νι­κής ηπεί­ρου, μια νέα κοι­νω­νία στή­νε­ται στην καρ­διά στην Αφρι­κής, στα εδά­φη όπου επί αιώ­νες ανα­ζη­τού­νται οι πηγές του Νεί­λου. Ένα άγη­μα Ευρω­παί­ων, Αιγυ­πτί­ων, και Σου­δα­νών υπό την εμπνευ­σμέ­νη καθο­δή­γη­ση του φυσιο­δί­φη, για­τρού  και εξε­ρευ­νη­τή Έντουαρντ Σνί­τσερ (ή Εμίν Πασά)  απο­κό­πτε­ται από τον πολι­τι­σμό ενώ μια τζι­χα­ντι­στι­κή επα­νά­στα­ση μαί­νε­ται στο Σου­δάν. Στα­δια­κά μια ουτο­πία κτί­ζε­ται εκ του μηδε­νός, στην μυθι­κή περιο­χή των Μεγά­λων Λιμνών, την επο­νο­μα­ζό­με­νη Εκουα­τό­ρια, εκεί όπου εξε­ρευ­νη­τές όπως ο Μπάρ­τον και ο Σπηκ, ο Λίβιν­γκ­στο­ουν και ο Μπέ­η­κερ ανα­ζη­τούν και ερί­ζουν για τις πηγές του ιερού ποτα­μού. Πολι­τι­σμοί και φυλές συγκρού­ο­νται και εντέ­λει συντή­κο­νται, οι επή­λυ­δες φτιά­χνουν οικο­γέ­νειες με τους γηγε­νείς και καλ­λιερ­γούν τη γη, οι Άρα­βες δου­λέ­μπο­ροι, που κυριαρ­χού­σαν ως τότε σε αυτό το τμή­μα της Αφρι­κής απω­θού­νται και περι­θω­ριο­ποιού­νται. Στην επαρ­χία της Εκουα­τό­ρια, σε μια σει­ρά οχυ­ρών κατά μήκος του Λευ­κού Νεί­λου, μια παρ­θέ­να, αυτάρ­κης κοι­νω­νία, απο­κομ­μέ­νη από τον πολι­τι­σμό και τα ιστο­ρι­κά βαρί­δια, χτί­ζε­ται στα­θε­ρά επί περισ­σό­τε­ρο από μια δεκα­ε­τία, δομεί τις αξί­ες της και παρά­γει επι­στη­μο­νι­κή γνώ­ση, παρά τις ποι­κί­λες αντι­ξο­ό­τη­τες. Ώσπου η Ευρώ­πη  απο­φα­σί­ζει να σώσει αυτά τα ξεχα­σμέ­να παι­διά της, που παρα­δό­ξως δεν θέλουν να σωθούν. Επι­στη­μο­νι­κοί σύλ­λο­γοι και κοι­νω­νι­κές οργα­νώ­σεις, ιερα­πό­στο­λοι και πολι­τι­κοί ξεση­κώ­νο­νται για να σωθεί αυτή η νησί­δα πολι­τι­σμού από τις επε­λά­σεις των βαρ­βά­ρων. Την απο­στο­λή θα ανα­λά­βει ο περί­φη­μος εξε­ρευ­νη­τής, δημο­σιο­γρά­φος και συγ­γρα­φέ­ας Στάν­λεϋ που θα δια­σχί­σει ολό­κλη­ρη την λεκά­νη του ποτα­μού Κον­γκό προ­κει­μέ­νου να έρθει σε επα­φή με τον δόκτο­ρα Σνί­τσερ και τους ανθρώ­πους του στην Εκουα­τό­ρια. Μετά από ποι­κί­λες δια­μά­χες και μια εξέ­γερ­ση μέρους του στρα­τεύ­μα­τος που δεν θέλει να αφή­σει τη γη και τα σπί­τια του, μια μακρά θλι­βε­ρή πομπή υπό τον Στάν­λεϋ θα πάρει το δρό­μο της φυγής προς τις ακτές του  Ινδι­κού Ωκε­α­νού. Εκεί ο Σνί­τσερ, εν μέσω τιμών και δόξας, θα επι­χει­ρή­σει να αυτο­κτο­νή­σει για τη συντρι­βή του ονεί­ρου του, το ίδιο εκεί­νο βρά­δυ που ο τηλέ­γρα­φος αναγ­γέλ­λει στον κόσμο την σωτη­ρία του και οι Γερ­μα­νοί άποι­κοι τον δεξιώ­νο­νται στην πρε­σβεία τους στην ακτή της Ταν­γκα­νί­κα

Σε μια επο­χή θρη­σκευ­τι­κών και κατ’ επέ­κτα­ση κοι­νω­νι­κών συγκρού­σε­ων, ποιες μπο­ρεί να είναι οι πολι­τι­σμι­κές αξί­ες που μπο­ρούν να ενώ­σουν κόσμους και να μειώ­σουν την δύνα­μη των στε­ρε­ο­τύ­πων;

Α! Ειλι­κρι­νά δεν ξέρω. Ξέρω όμως ότι τώρα, περισ­σό­τε­ρο από ποτέ πρέ­πει να επι­μεί­νου­με στις κατα­κτή­σεις του Δυτι­κού Πολι­τι­σμού, εκεί όπου ανή­κου­με. Φυσι­κά η ίδια η χώρα δεν μπο­ρεί να απο­φα­σί­σει που ανή­κει κι αυτό είναι το δρά­μα της. Σε κάθε περί­πτω­ση, μόνο η εμμο­νή στην ελευ­θε­ρία, το κρά­τος δικαί­ου, τα ανθρώ­πι­να δικαιώ­μα­τα και τη διευ­ρυ­μέ­νη δημο­κρα­τία συνι­στούν αξί­ες που μπο­ρούν να δια­λε­γούν με τη μισαλ­λο­δο­ξία. Άλλο ανε­κτι­κό­τη­τα και σεβα­σμός του Άλλου (κάτι που υπη­ρε­τώ εμμο­νι­κά με τα βιβλία μου) κι άλλο απο­δο­χή του μπά­χα­λου ή ακό­μα χει­ρό­τε­ρα των, ετε­ρό­χθο­νων, εισα­γό­με­νων  απο­λυ­ταρ­χι­σμών. Όλα τού­τα συζη­τιού­νται πάντως στην Εκουα­τό­ρια.

Βάζε­τε μέσα στο βιβλίο το καί­ριο ερώ­τη­μα που αφο­ρά την ανα­μέ­τρη­ση της επι­στή­μης με την οπι­σθο­δρό­μη­ση. Πόσο βαθιά στην Ιστο­ρία πηγαί­νει αυτή η αντι­πα­ρά­θε­ση. Εσάς πόσο σας έχει επη­ρε­ά­σει;

Πολύ. “Ο Μεγά­λος Αμπάι” ήταν έτσι κι αλλιώς, -υπό τον μαν­δύα του ταξι­διω­τι­κού μυθι­στο­ρή­μα­τος- η ανά­δει­ξη ενός διπλού επι­στη­μο­λο­γι­κού σφάλ­μα­τος: Λάθος πηγές, λάθος ποτά­μι, αυτό ήταν το δρά­μα των ηρώ­ων του βιβλί­ου. Συχνά συζη­τώ στα βιβλία μου, την σύγκρου­ση προ­ό­δου– παρά­δο­σης ή εκσυγ­χρο­νι­σμοιύ- οπι­σθο­δρό­μη­σης (βλ. λ.χ. Χρυ­σή Ακτή, Επι­στρο­φή, Άγρια Δύση κ.ά). Η περί την Ανά­πτυ­ξη εμμο­νή πάντως είναι κυρί­ως μετα­πο­λε­μι­κό φαι­νό­με­νο – τότε γίνε­ται κεντρι­κό πρό­ταγ­μα όλων των κοι­νω­νιών. Τα βιβλία μου δεν ανή­κουν στην μετά-αποι­κια­κή παρά­δο­ση, μάλ­λον στην παρά­δο­ση της αέναης σύγκρου­σης φύσης -πολι­τι­σμού. Με ενδια­φέ­ρει ο κυκλι­κός χρό­νος της Οικο­λο­γί­ας λίγο περισ­σό­τε­ρο από τον ευθύ­γραμ­μο της Ιστο­ρί­ας.

Σε αρκε­τά μυθι­στο­ρή­μα­τά σας έχε­τε σαν οδη­γό έναν ήρωα που ιχνη­λα­τεί σε «χαμέ­να» εδά­φη. Περι­πλα­νά­ται σε άλλες κοσμο­θε­ω­ρί­ες. Σκά­βει να βρει νέους προ­ο­ρι­σμούς. Τι σας τρα­βά σ’ αυτά τα ταξί­δια στις πηγές της γνώ­σης;

Μα αυτό που είπα­τε. Κι ακό­μη η ανθρώ­πι­νη περι­πέ­τεια, το παρα­πέ­ρα βήμα, ίσως και η αγνή περιέρ­γεια. Ακό­μη ο ανα­στο­χα­σμός για τα τοπία και τους τρό­πους ζωής που χάνο­νται. Κι αυτό ισχύ­ει κατά μεί­ζο­να λόγο  όταν πραγ­μα­τεύ­ο­μαι αμι­γώς ελλη­νι­κά θέμα­τα, σε μια σύγ­χρο­νη μετά-απο­κα­λυ­πτι­κή Ελλά­δα.

Πεί­τε μας πως ξεκι­νή­σα­τε την συγ­γρα­φή

Ως ιδρυ­τής -εκδό­της επί δεκα­πέ­ντε χρό­νια του μηνιαί­ου περιο­δι­κού «Νέα Οικο­λο­γία». Είμαι βετε­ρά­νος στο θέμα. Προ­σπα­θού­σα, μαζί  με μια καλή ομά­δα δια­νοη­τών και ακτι­βι­στών, να εκλαϊ­κεύ­σω επι­στη­μο­νι­κά ζητή­μα­τα και να βρώ γέφυ­ρες με την πολι­τι­κή δρά­ση σε ελλη­νι­κό και διε­θνές επί­πε­δο. Μετα­ξύ άλλων προ­έ­κυ­ψαν έτσι και τα δοκι­μια­κά –ερευ­νη­τι­κά μου βιβλία που δια­βά­στη­καν πολύ, με πρώ­το το Οιο­γε­ω­γρα­φία: Μύθοι της ανά­πτυ­ξης στους Τρο­πι­κούς (ήδη βρί­σκε­ται στην 6η έκδο­σή του, κάτι μάλ­λον περί­ερ­γο για μη λογο­τε­χνι­κό βιβλίο) Έτσι προ­έ­κυ­ψε και ο όρος οικο­γε­ω­γρα­φία. Τώρα για την αμι­γή λογο­τε­χνι­κή στρο­φή, δεν έχω και πολ­λά να πω. Όποιος έχει δια­βά­σει τα παλιά μου βιβλία θα κατα­λά­βει ότι εκεί ενυ­πήρ­χε ο αφη­γη­μα­τι­κός τόνος, ακό­μη και η ανθρω­πο­λο­γι­κού τύπου εμπλο­κή με τα πράγ­μα­τα, κι ας επρό­κει­το για επι­στη­μο­νι­κά ζητή­μα­τα. Η μετά­βα­ση ήταν δύσκο­λη αλλά εδώ είμα­στε τώρα. Η λογο­τε­χνία είναι πια για μένα πλή­ρης απα­σχό­λη­ση, λυτρω­τι­κή μάλι­στα μετά από δεκα­ε­τί­ες εργα­σί­ας σε πανε­πι­στη­μια­κά ιδρύ­μα­τα, Διε­θνείς Οργα­νι­σμούς, κοι­νω­νι­κά κινή­μα­τα κλπ. Το ίδιο και η περί την λογο­τε­χνία κρι­τι­κή.

Ποιες είναι οι δια­χρο­νι­κές επιρ­ρο­ές σας

Αυτό ίσως μια άλλη φορά. Είναι άλλω­στε τόσο πολ­λές κι ανα­κα­λύ­πτω διαρ­κώς και­νούρ­γιες… Αντί να σας πω ένα κατά­λο­γο βιβλί­ων θα πω λοι­πόν δυο επι­στη­μο­νι­κούς κλά­δους που στη­ρί­ζουν κάθε μου συγ­γρα­φι­κό βήμα: η Γεω­γρα­φία και η Ανθρω­πο­λο­γία. Άρα ο Ηρό­δο­τος είναι ο πατήρ και οι επί­γο­νοι πολ­λα­πλοί.

Ποιο είναι για εσάς το ιδα­νι­κό βιβλίο και για­τί (από αυτά που έχε­τε δια­βά­σει και γνω­ρί­ζε­τε)

Οι Θλιμ­μέ­νοι Τρο­πι­κοί του Κλωντ Λεβί Στρως. Η ανθρώ­πι­νη περι­πέ­τεια απει­κο­νί­ζε­ται εκεί  σε ένα είδος σύντη­ξης της επι­στη­μο­νι­κής με την αφη­γη­μα­τι­κή γλώσ­σα, του δοκι­μί­ου με την ιστο­ριο­γρα­φία, της ημε­ρο­λο­για­κής γρα­φής με το στο­χα­σμό, της μυθο­πλα­σί­ας με τη γεω­γρα­φία. Μαζί του έγι­να ανθρω­πο­λό­γος- ταξι­δευ­τής. Από μυθο­πλα­στι­κή σκο­πιά η μεγά­λη μου επιρ­ροή είναι το Homo Faber του Μαξ Φρις για­τί εμπε­ριέ­χει όλη την προ­βλη­μα­τι­κή που επε­ξερ­γά­ζο­μαι κι εγώ ολ’  αυτά τα χρό­νια, και επί πλέ­ον εισά­γει αρχε­τυ­πι­κά τον τεχνο­λο­γι­κό άνθρω­πο ως κατα­στρο­φέα (εκτός από κατα­κτη­τή). Τα ταξί­δια αυτών των δύο έκα­να μάλι­στα βήμα προς βήμα, από τον Αμα­ζό­νιο ως το Μεξι­κό και την Ινδι­κή Υπο­ή­πει­ρο.

ecuatoria