Ένα επικίνδυνο και γοητευτικό ταξίδι στο παρόν και το παρελθόν της Βόρειας Αφρικής και της Μέσης Ανατολής. Πραγματικότητα και μύθος χορεύουν μαζί στο μυθιστόρημα της Τουρκάλας Ετζέ Τεμελκουράν.

Της Ελέ­νης Πριο­βό­λου*

Το μυθι­στό­ρη­μα αυτό με συνε­πή­ρε από τις πρώ­τες αρά­δες του και έτσι συνε­παρ­μέ­νη με κρά­τη­σε ως την τελευ­ταία σελί­δα. Είναι επει­δή η Ετζέ Τεμελ­κου­ράν κατα­φέρ­νει να περά­σει στις λέξεις της ένα ευώ­δες μάγ­μα. Την πνοή των γυναι­κών. Μια πνοή που βγαί­νει από την ψυχή κάθε γυναί­κας ασχέ­τως φυλής, χρώ­μα­τος ή θρη­σκεί­ας. Μια τουρ­κά­λα, απο­λυ­μέ­νη δημο­σιο­γρά­φος –μέρες κυνη­γη­τού των δημο­σιο­γρά­φων από το καθε­στώς Ερντο­γάν, μην το ξεχνά­με– βρί­σκε­ται στην Τύνι­δα, στον από­η­χο της Αρα­βι­κής Άνοι­ξης. Κλεί­νε­ται στο δωμά­τιο ενός ξενο­δο­χεί­ου, μιας πόλης και μιας χώρας που δε γνω­ρί­ζει ούτε έχει την περιέρ­γεια να μάθει. Νιώ­θει να έχει χάσει τη μνή­μη της, είναι σαν «αδέ­σπο­το σκυ­λί που εγκα­τέ­λει­ψε τον καυ­γά», όπως περι­γρά­φει τον εαυ­τό της η ηρω­ί­δα.

Η Σεχραζάτ και η Πλατεία Ταχρίρ

Στην ταρά­τσα του ξενο­δο­χεί­ου –με θέα ένα τοπι­κό, δυτι­κής κοπής, γαμή­λιο γλέ­ντι– η αφη­γή­τρια, που είναι το alter ego της συγ­γρα­φέ­ως, αντα­μώ­νε­ται με δυο ακό­μα γυναί­κες. Την Τυνή­σια Αμί­ρα και την Αιγύ­πτια Μαριάμ. Αρχί­ζουν έναν διε­ρευ­νη­τι­κό διά­λο­γο μέχρι να γίνουν οι τρεις τους συντρο­φιά και να ξεκι­νή­σουν την περι­ή­γη­ση σε έναν τόπο με φανε­ρά τα σημά­δια της πολι­τι­κής και κοι­νω­νι­κής απο­σά­θρω­σης. Έχουν πολ­λά κοι­νά. Η Τουρ­κά­λα – της οποί­ας το όνο­μα δεν ανα­φέ­ρε­ται– άφη­σε την πατρί­δα της απαυ­δι­σμέ­νη από τον βρώ­μι­κο πολι­τι­κό πόλε­μο. Η Αμί­ρα έζη­σε στην Τυνη­σία την επα­νά­στα­ση της Αξιο­πρέ­πειας ή των Για­σε­μιών κατά τους Γάλ­λους, και γεύ­τη­κε την απο­γο­ή­τευ­ση από το απο­τέ­λε­σμα.  Τα συρ­μα­το­πλέγ­μα­τα παρα­μέ­νουν στη θέση τους, τα καφε­νεία συνε­χί­ζουν να είναι ανδρι­κά και οι πολί­τες αντι­με­τω­πί­ζουν με καχυ­πο­ψία τις εκλο­γές. Η Μαριάμ, επα­να­στά­τρια της Πλα­τεί­ας Ταχρίρ του Καϊ­ρου, έχει και αυτή την αίσθη­ση, όπως και οι άλλες δυο, ότι έφυ­γε από μια πατρί­δα «που δεν αγα­πά­ει τα παι­διά της» και μια επα­νά­στα­ση «φρύ­γα­νο» που έσβη­σε. Η συγκυ­ρία τις έφε­ρε κοντά σε μια τέταρ­τη μια γυναί­κα. Την μαντάμ Λίλα. Ένα πρό­σω­πο μυθι­κό ή πραγ­μα­τι­κό; Όπως και να έχει πρό­κει­ται για μια δυνα­τή ηρω­ί­δα η οποία τις πεί­θει να την ακο­λου­θή­σουν σε ένα ταξί­δι «κυκλι­κό» στην Μέση Ανα­το­λή. Από τη Λιβύη στην έρη­μο και από εκεί στην Αλε­ξάν­δρεια και στη Βυρητ­τό.  Μαζί τους ταξι­δεύ­ει και ο μύθος τους Διδούς, της συναρ­πα­στι­κής ιδρύ­τριας της Καρ­χη­δό­νας. Πρό­κει­ται για μια μεγά­λη περι­πέ­τεια της ψυχής και κυρί­ως  αφύ­πνι­σης, αυτο­γνω­σί­ας και από­δρα­σης από την πιο σκλη­ρή φυλα­κή που είναι ο φόβος. Η μαντάμ Λίλα, γοη­τευ­τι­κή και εμβρι­θής, ξέρει να βλέ­πει στα εσώ­ψυ­χά τους. Ένε­κα αυτού κατα­φέρ­νει να έχει ισχύ πάνω τους. Είναι μια μορ­φή «ελκτι­κής χει­ρα­γώ­γη­σης» την οποία οι τρεις γυναί­κες απο­δέ­χο­νται και έτσι την ακο­λου­θούν.  Αυτή η γυναί­κα μοιά­ζει με την ανά­στα­ση ενός μύθου. Είναι η σάρ­κω­ση της ατο­μι­κής και συλ­λο­γι­κής αλή­θειας. Γίνε­ται η Σεχρα­ζάτ ενός ταξι­διού επι­κίν­δυ­νου και γοη­τευ­τι­κού. Μιας περι­πλά­νη­σης στα επι­κίν­δυ­να μονο­πά­τια των συγκρού­σε­ων αλλά και της αφι­λό­ξε­νης Ερή­μου, όπου όμως τις περι­μέ­νουν οάσεις, με κυρί­αρ­χο το γυναι­κείο στοι­χείο, αφού οι άντρες πολε­μούν.

Τα τουρκικά ταμπού, ο πόλεμος και η ποίηση

Η Ετζέ Τεμελ­κου­ράν γεν­νή­θη­κε στη Σμύρ­νη το 1973. Είναι εξαι­ρε­τι­κά δημο­φι­λής στην Τουρ­κία ως συγ­γρα­φέ­ας, δημο­σιο­γρά­φος και πολι­τι­κή αρθρο­γρά­φος. Κεί­με­νά της – όπου ανα­λύ­ει την επι­και­ρό­τη­τα σε μια χώρα μεγά­λη και περί­πλο­κη, όπως είναι η Τουρ­κία– δημο­σιεύ­ο­νται σε μεγά­λα ευρω­παϊ­κά και διε­θνή έντυ­πα. Η ίδια έχει εκδώ­σει έρευ­νες και βιβλία για ζητή­μα­τα που παρα­μέ­νουν ταμπού στην πατρί­δα της, όπως είναι το Κουρ­δι­κό ή το Αρμε­νι­κό, τα δικαιώ­μα­τα των γυναι­κών και η ελευ­θε­ρία της έκφρα­σης. Η μαγι­κή πνοή των γυναι­κών είναι το δεύ­τε­ρο μυθι­στό­ρη­μά της, κυκλο­φό­ρη­σε το 2013, σημεί­ω­σε μεγά­λη επι­τυ­χία στην Τουρ­κία και μετα­φρά­ζε­ται σε περισ­σό­τε­ρες από δεκα­πέ­ντε γλώσ­σες. Όλο το βιβλίο δίνει την εντύ­πω­ση ενός αένα­ου γυναι­κεί­ου χορού που φυσά­ει την πνοή του, στον άντρα, τα παι­διά, την κοι­νω­νία, το χώμα, την πατρί­δα. Είναι ο κόσμος των γυναι­κών που δημιουρ­γεί­ται από ζάχα­ρη και ποί­η­ση. Γυναί­κες σαν υδά­τι­νες ροές, χοές και σπον­δές για τους νεκρούς, πανιά φου­σκω­μέ­να στον άνε­μο. Γυναί­κες άμμος και νερό της ερή­μου. Γυναί­κες που ερω­τεύ­ο­νται, αγα­πούν αλλά και εύκο­λα μπο­ρούν να σκο­τώ­σουν. Τυλιγ­μέ­νες με μαντή­λα ή μη, ζωσμέ­νες τα όπλα ή ζυμώ­νο­ντας το ψωμί της φαμί­λιας,  φτιά­χνο­ντας γλυ­κά ή τιμώ­ντας τους νεκρούς, εκπρο­σω­πούν την ουσία της ζωής μέσα σε ένα περί­βλη­μα σκλη­ρό, καμω­μέ­νο από την κατα­στρο­φι­κή μανία των αντρών. Υπαι­νι­κτι­κά μέσα στις σελί­δες του βιβλί­ου περ­νά­ει όλη η αποι­κιο­κρα­τι­κή πολι­τι­κή στη Μέση Ανα­το­λή, τα παι­χνί­δια των δυνα­τών της γης και των πετρε­λαϊ­κών κολοσ­σών, που δημιουρ­γούν πολέ­μους συμ­φε­ρό­ντων,  χωρίς να λαμ­βά­νουν υπό­ψη τις ανθρώ­πι­νες ζωές. Μέσα στις σελί­δες δια­κρί­νε­ται η πολι­τι­σμι­κή διείσ­δυ­ση του λεγό­με­νου αμε­ρι­κά­νι­κου τρό­που σκέ­ψης με προ­σλαμ­βά­νου­σες από τη μου­σι­κή, το σινε­μά και τις τηλε­ο­πτι­κές σει­ρές. Χαρα­κτη­ρι­στι­κό που κατα­δει­κνύ­ει τον συρ­μό, είναι η σκη­νή όπου οι γυναί­κες της ερή­μου σπεύ­δουν να παρα­κο­λου­θή­σουν τη σει­ρά «Sex and the City».

Η γλυκόπικρη παντοδυναμία των γυναικών

Πικρό και γλυ­κό βιβλίο. Ολό­κλη­ρο μια χαρ­μο­λύ­πη. Σε μια επο­χή και μια περιο­χή ασύ­χα­στη, όπου ο απλός κόσμος θέλει να ζήσει αλλά δεν τον αφή­νουν. Τον μετα­τρέ­πουν σε κοπά­δι και μάζα που αργό­τε­ρα θα ξεβρα­στεί, ελε­ει­νή και τρι­σά­θλια, στις ακτές μιας Ευρώ­πης «δυσκοί­λιας», αφού πρώ­τα γευ­τεί την εκμε­τάλ­λευ­ση της αδί­στα­κτης μαφί­ας των δου­λε­μπό­ρων. Μια θέρ­μη με κυρί­ευ­σε για τον άνθρω­πο και κυρί­ως για τη γυναί­κα. Με κάποιο τρό­πο, ακό­μα και υπό­δου­λη σε μια ανδρο­κρα­τού­με­νη κοι­νω­νία, ανα­δει­κνύ­ε­ται παντο­δύ­να­μη. Κάθε γυναί­κα εκπρο­σω­πεί και μια μυθι­κή θεά που ξέρει να εμφυ­σά τα σημά­δια, τη μαγεία, τον έρω­τα, την ίδια τη ζωή ακό­μα και μέσα στη βία του πολέ­μου. Φυσι­κά, για κάθε βιβλίο ξένου συγ­γρα­φέα που κατα­φέρ­νει να μετα­δώ­σει το πνεύ­μα του δημιουρ­γού, δε μπο­ρού­με να μην μνη­μο­νεύ­σου­με το ρόλο του μετα­φρα­στή. Στο συγκε­κρι­μέ­νο ανά­γνω­σμα τα εύση­μα ανή­κουν στην μετα­φρά­στρια Στέλ­λα Χρη­στί­δου.


Ελέ­νη Πριο­βό­λου είναι συγ­γρα­φέ­ας. Τα βιβλία της κυκλο­φο­ρούν από τις Εκδό­σεις Καστα­νιώ­τη. Το νέο της μυθι­στό­ρη­μα Μετά φόβου ανα­μέ­νε­ται τον Δεκέμ­βριο του 2016.

%cf%84%ce%b5%ce%bc%ce%b5%ce%bb%ce%ba%ce%bf%cf%85%cf%81%ce%b1%ce%bd-%ce%bc%ce%b1%ce%b3%ce%b9%ce%ba%ce%b7_layout-1