23 αλήθειες που δε μας λένε για τον καπιταλισμό

Αλήθεια 5η
Τι μας λένε

Σύμ­φω­να με μια διά­ση­μη φρά­ση του Άνταμ Σμιθ, «το φαγη­τό δεν φτά­νει στο τρα­πέ­ζι μας επει­δή ο χασά­πης, ο ζυθο­ποιός και ο φούρ­να­ρης είναι καλοί μαζί μας, αλλά επει­δή κοι­τά­νε το συμ­φέ­ρον τους». Η αγο­ρά τιθα­σεύ­ει με μαε­στρία την ενέρ­γεια των εγω­ι­στών ανθρώ­πων που σκέ­φτο­νται μόνο τον εαυ­τό τους (στην καλύ­τε­ρη περί­πτω­ση, και τις οικο­γέ­νειές τους), για να δημιουρ­γή­σει κοι­νω­νι­κή αρμο­νία. Ο κομ­μου­νι­σμός απέ­τυ­χε επει­δή απαρ­νή­θη­κε αυτό το ανθρώ­πι­νο ένστι­κτο και επει­δή δια­χει­ρί­στη­κε την οικο­νο­μία υπο­θέ­το­ντας ότι όλοι είναι ανι­διο­τε­λείς, ή του­λά­χι­στον σε μεγά­λο βαθ­μό αλτρουι­στές. Πρέ­πει να περι­μέ­νου­με τα χει­ρό­τε­ρα απ’ τους ανθρώ­πους (ότι, δηλα­δή, νοιά­ζο­νται μόνο για τον εαυ­τό τους), αν θέλου­με να οικο­δο­μή­σου­με ένα ανθε­κτι­κό οικο­νο­μι­κό σύστη­μα.

Τι δεν μας λένε

Η ιδιο­τέ­λεια είναι το πιο ισχυ­ρό χαρα­κτη­ρι­στι­κό στα περισ­σό­τε­ρα ανθρώ­πι­να όντα. Δεν είναι, όμως, η μονα­δι­κή μας παρόρ­μη­ση. Συχνά δεν απο­τε­λεί καν το βασι­κό μας κίνη­τρο. Πράγ­μα­τι, αν ο κόσμος ήταν γεμά­τος από τους εγω­ι­στές που περι­γρά­φουν τα οικο­νο­μι­κά εγχει­ρί­δια, θα ακι­νη­το­ποιού­νταν τα πάντα, καθώς θα περ­νού­σα­με όλο μας το χρό­νο κλέ­βο­ντας και προ­σπα­θώ­ντας να πιά­σου­με και να τιμω­ρή­σου­με τους κλέ­φτες. Ο κόσμος λει­τουρ­γεί όπως λει­τουρ­γεί μόνο και μόνο επει­δή οι άνθρω­ποι δεν είναι εντε­λώς ιδιο­τε­λείς, όπως πιστεύ­ουν οι οικο­νο­μο­λό­γοι της ελεύ­θε­ρης αγο­ράς. Θα πρέ­πει να σχε­διά­σου­με ένα οικο­νο­μι­κό σύστη­μα που, ενώ θα αντι­λαμ­βά­νε­ται ότι οι άνθρω­ποι είναι πολ­λές φορές εγω­ι­στές, θα εκμε­ταλ­λεύ­ε­ται τα υπό­λοι­πα ανθρώ­πι­να κίνη­τρα στο έπα­κρο και θα βγά­ζει προς τα έξω τον καλύ­τε­ρό τους εαυ­τό. Το πιο πιθα­νό είναι ότι, αν υπο­θέ­του­με τα χει­ρό­τε­ρα για τους ανθρώ­πους, θα λάβου­με τη χει­ρό­τε­ρη συμπε­ρι­φο­ρά.

Πώς (δεν πρέπει να) διευθύνεται μια εταιρεία

Στα μέσα της δεκα­ε­τί­ας του ’90, είχα παρευ­ρε­θεί σ’ ένα συνέ­δριο που διορ­γά­νω­νε η Παγκό­σμια Τρά­πε­ζα στην Ιαπω­νία, με θέμα «Το ανα­πτυ­ξια­κό θαύ­μα της Ανα­το­λι­κής Ασί­ας». Στη μια πλευ­ρά του δια­λό­γου ήταν άνθρω­ποι όπως εγώ, που υπο­στή­ρι­ζαν ότι η κρα­τι­κή παρέμ­βα­ση είχε δια­δρα­μα­τί­σει θετι­κό ρόλο στην ανά­πτυ­ξη της Ανα­το­λι­κής Ασί­ας, αγνο­ώ­ντας τα σημά­δια της αγο­ράς και προ­στα­τεύ­ο­ντας και ενι­σχύ­ο­ντας βιο­μη­χα­νί­ες όπως αυτές των αυτο­κι­νή­των και των ηλε­κτρο­νι­κών ειδών. Από την άλλη πλευ­ρά, υπήρ­χαν οικο­νο­μο­λό­γοι, υπο­στη­ρι­κτές της Παγκό­σμιας Τρά­πε­ζας, σύμ­φω­να με τους οποί­ους η κρα­τι­κή παρέμ­βα­ση είχε στην καλύ­τε­ρη περί­πτω­ση αδιά­φο­ρη επί­δρα­ση και στη χει­ρό­τε­ρη έκα­νε περισ­σό­τε­ρο κακό παρά καλό στην Ανα­το­λι­κή Ασία. Προ­σέ­θε­ταν επί­σης ότι ακό­μα και αν το θαύ­μα της Ανα­το­λι­κής Ασί­ας οφει­λό­ταν σε κάποιο βαθ­μό στην κρα­τι­κή παρέμ­βα­ση, αυτό δεν συνε­πά­γε­ται ότι η πολι­τι­κή που ακο­λού­θη­σαν τα κρά­τη της Ανα­το­λι­κής Ασί­ας θα πρέ­πει να απο­τε­λέ­σει παρά­δειγ­μα και για άλλες χώρες. Δια­κή­ρυτ­ταν ότι οι κυβερ­νη­τι­κοί αξιω­μα­τού­χοι που δια­μορ­φώ­νουν την οικο­νο­μι­κή πολι­τι­κή είναι (όπως όλοι μας) ατο­μι­στές που ενδια­φέ­ρο­νται περισ­σό­τε­ρο να διευ­ρύ­νουν την προ­σω­πι­κή τους δύνα­μη και το κύρος τους, παρά να προ­ω­θή­σουν τα εθνι­κά συμ­φέ­ρο­ντα. Κατά την άπο­ψή τους, η κρα­τι­κή παρέμ­βα­ση στέ­φθη­κε με επι­τυ­χία στην Ανα­το­λι­κή Ασία μόνο και μόνο επει­δή εκεί, λόγω ιστο­ρι­κών συγκυ­ριών (τις οποί­ες δεν χρειά­ζε­ται να ανα­λύ­σου­με εδώ), υπήρ­χαν εξαι­ρε­τι­κά ανι­διο­τε­λείς και ικα­νοί γρα­φειο­κρά­τες. Ακό­μα και ορι­σμέ­νοι από τους οικο­νο­μο­λό­γους που ήταν υπέρ του ενερ­γού ρόλου του κρά­τους συμ­φώ­νη­σαν μ’ αυτό το επι­χεί­ρη­μα.

Ακού­γο­ντας αυτή την αντι­πα­ρά­θε­ση, ένας ιάπω­νας κύριος που καθό­ταν στο κοι­νό σήκω­σε το χέρι του. Αφού συστή­θη­κε ως ένα απ’ τα ανώ­τα­τα διευ­θυ­ντι­κά στε­λέ­χη της εται­ρεί­ας Kobe Steel, που τότε ήταν η τέταρ­τη μεγα­λύ­τε­ρη χαλυ­βουρ­γία της Ιαπω­νί­ας, επέ­πλη­ξε τους οικο­νο­μο­λό­γους, επει­δή, κατά την άπο­ψή του, είχαν παρα­νο­ή­σει τη φύση της σύγ­χρο­νης γρα­φειο­κρα­τί­ας, τόσο στον ιδιω­τι­κό όσο και στον δημό­σιο τομέα.

Ο διευ­θυ­ντής της Kobe Steel είπε (σε ελεύ­θε­ρη από­δο­ση): «Λυπά­μαι γι’ αυτό που θα πω, αλλά εσείς οι οικο­νο­μο­λό­γοι δεν έχε­τε ιδέα για το πώς λει­τουρ­γεί ο πραγ­μα­τι­κός κόσμος. Έχω διδα­κτο­ρι­κό στη μεταλ­λουρ­γία και εργά­ζο­μαι στην Kobe Steel εδώ και 30 χρό­νια σχε­δόν, οπό­τε ξέρω ένα-δυο πράγ­μα­τα για το ατσά­λι. Ωστό­σο η εται­ρεία μου είναι πλέ­ον τόσο μεγά­λη και περί­πλο­κη, που εγώ δεν κατα­λα­βαί­νω ούτε τα μισά απ’ όσα συμ­βαί­νουν εκεί μέσα. Όσο για τους υπό­λοι­πους διευ­θυ­ντές –με προ­ϋ­πη­ρε­σία στα λογι­στι­κά και στο μάρ­κε­τινγκ–, στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα δεν έχουν ιδέα. Παρ’ όλα αυτά, το διοι­κη­τι­κό συμ­βού­λιο της εται­ρεί­ας κατά κανό­να εγκρί­νει την πλειο­ψη­φία των σχε­δί­ων που μας υπο­βάλ­λουν οι υπάλ­λη­λοί μας, για­τί πιστεύ­ου­με ότι οι υπάλ­λη­λοί μας εργά­ζο­νται για το καλό της εται­ρεί­ας. Αν υπο­θέ­τα­με ότι όλοι επι­δί­ω­καν να εξυ­πη­ρε­τή­σουν τα προ­σω­πι­κά τους συμ­φέ­ρο­ντα και αμφι­σβη­τού­σα­με συνέ­χεια τα κίνη­τρα των υπαλ­λή­λων μας, η εται­ρεία θα έπε­φτε σε τέλ­μα, καθώς θα τρώ­γα­με όλο μας το χρό­νο εξε­τά­ζο­ντας προ­τά­σεις που στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα δεν κατα­λα­βαί­νου­με. Είναι αδύ­να­τον να διευ­θύ­νει κανείς έναν μεγά­λο γρα­φειο­κρα­τι­κό οργα­νι­σμό, είτε μιλά­με για την Kobe Steel είτε για μια κυβέρ­νη­ση, αν υπο­θέ­τει ότι όλοι σκέ­φτο­νται μόνο τον εαυ­τό τους».

Το παρα­πά­νω είναι απλώς ένα ανέκ­δο­το περι­στα­τι­κό, αλλά είναι μια πολύ παρα­στα­τι­κή κατά­θε­ση για τους περιο­ρι­σμούς μιας κλα­σι­κής οικο­νο­μι­κής θεω­ρί­ας, που υπο­θέ­τει ότι το προ­σω­πι­κό συμ­φέ­ρον είναι το μόνο ανθρώ­πι­νο κίνη­τρο που μετρά­ει. Επι­τρέψ­τε μου να σας εξη­γή­σω.

Εγωιστές χασάπηδες και φουρνάρηδες

Η οικο­νο­μι­κή θεω­ρία της ελεύ­θε­ρης αγο­ράς έχει ως αφε­τη­ρία την υπό­θε­ση ότι όλοι οι οικο­νο­μι­κοί παρά­γο­ντες λει­τουρ­γούν εγω­ι­στι­κά, όπως αυτό συνο­ψί­ζε­ται στην εκτί­μη­ση του Άνταμ Σμιθ για τον χασά­πη, τον φούρ­να­ρη και τον ζυθο­ποιό. Δια­τεί­νο­νται ότι η ομορ­φιά του συστή­μα­τος της αγο­ράς έγκει­ται στο ότι μετα­τρέ­πει αυτό που θεω­ρεί­ται ως η χει­ρό­τε­ρη έκφαν­ση της ανθρώ­πι­νης φύσης –η ιδιο­τέ­λεια ή, αν θέλε­τε, η απλη­στία– σε κάτι παρα­γω­γι­κό και κοι­νω­νι­κά ωφέ­λι­μο.

Δεδο­μέ­νης της εγω­ι­στι­κής τους φύσης, οι κατα­στη­μα­τάρ­χες θα προ­σπα­θή­σουν να σας υπερ­χρε­ώ­σουν, οι εργά­τες θα κάνουν ό,τι μπο­ρούν για να τεμπε­λιά­σουν και οι επαγ­γελ­μα­τί­ες διευ­θυ­ντές θα επι­διώ­ξουν να μεγι­στο­ποι­ή­σουν τις απο­λα­βές τους και το κύρος τους και όχι τα εται­ρι­κά κέρ­δη, που τα καρ­πώ­νο­νται οι μέτο­χοι. Ωστό­σο η δύνα­μη της αγο­ράς θα περιο­ρί­σει σε μεγά­λο βαθ­μό, αν δεν εξα­λεί­ψει τελεί­ως, αυτού του είδους τις συμπε­ρι­φο­ρές. Οι κατα­στη­μα­τάρ­χες δεν θα σας κλέ­ψουν αν στην άλλη γωνία βρί­σκε­ται κάποιος αντα­γω­νι­στής. Οι εργά­τες δεν θα τεμπε­λιά­σουν αν γνω­ρί­ζουν ότι μπο­ρούν να αντι­κα­τα­στα­θούν πολύ εύκο­λα. Τα διευ­θυ­ντι­κά στε­λέ­χη δεν θα μπο­ρούν τόσο εύκο­λα να εξα­πα­τή­σουν τους μετό­χους αν λει­τουρ­γούν στο πλαί­σιο μιας δυνα­μι­κής χρη­μα­τα­γο­ράς που δια­σφα­λί­ζει ότι τα στε­λέ­χη που δεν επι­τυγ­χά­νουν ικα­νο­ποι­η­τι­κά κέρ­δη, με απο­τέ­λε­σμα την πτώ­ση της τιμής της μετο­χής, κιν­δυ­νεύ­ουν να βρε­θούν χωρίς δου­λειά έπει­τα από μια επι­θε­τι­κή εξα­γο­ρά.

Για τους οικο­νο­μο­λό­γους της ελεύ­θε­ρης αγο­ράς, τα κρα­τι­κά στε­λέ­χη, οι πολι­τι­κοί και οι γρα­φειο­κρά­τες του δημο­σί­ου, απο­τε­λούν μονα­δι­κή πρό­κλη­ση απ’ αυτή τη σκο­πιά. Η επι­δί­ω­ξη των προ­σω­πι­κών συμ­φε­ρό­ντων τους είναι αδύ­να­τον να χαλι­να­γω­γη­θεί επαρ­κώς, αφού δεν υπό­κει­νται στην πει­θαρ­χία της αγο­ράς. Οι πολι­τι­κοί αντα­γω­νί­ζο­νται σε κάποιο βαθ­μό ο ένας τον άλλο, αλλά οι εκλο­γές γίνο­νται τόσο σπά­νια, που τα πει­θαρ­χι­κά τους απο­τε­λέ­σμα­τα είναι περιο­ρι­σμέ­να. Συνε­πώς, βρί­σκουν ελεύ­θε­ρο έδα­φος για να ασκή­σουν πολι­τι­κές με στό­χο την αύξη­ση του πλού­του και της δύνα­μής τους σε βάρος της εθνι­κής ευη­με­ρί­ας. Σε ό,τι αφο­ρά δε τους γρα­φειο­κρά­τες καριέ­ρας, οι δυνα­τό­τη­τες επι­δί­ω­ξης των προ­σω­πι­κών τους συμ­φε­ρό­ντων είναι ακό­μα μεγα­λύ­τε­ρες. Ακό­μα και αν οι προϊ­στά­με­νοί τους, οι πολι­τι­κοί, προ­σπα­θή­σουν να τους επι­βά­λουν πολι­τι­κές που θα εξυ­πη­ρε­τούν τις ανά­γκες του εκλο­γι­κού σώμα­τος, οι γρα­φειο­κρά­τες του δημο­σί­ου μπο­ρούν πάντα να παρα­πλα­νή­σουν και να χει­ρα­γω­γή­σουν τους πολι­τι­κούς, όπως απει­κό­νι­σε ευφυ­έ­στα­τα η κωμι­κή σει­ρά του BBC «Μάλι­στα, κύριε υπουρ­γέ» και η συνέ­χειά της, με τίτλο «Μάλι­στα, κύριε πρω­θυ­πουρ­γέ». Επι­πλέ­ον, οι γρα­φειο­κρά­τες καριέ­ρας είναι συνή­θως μόνι­μοι ή ισό­βιοι, οπό­τε μπο­ρούν απλώς να κωλυ­σιερ­γούν περι­μέ­νο­ντας να εξα­ντλη­θεί η θητεία των πολι­τι­κών προϊ­στά­με­νων τους. Αυτό ήταν και το επί­κε­ντρο των προ­βλη­μα­τι­σμού που εξέ­φρα­σαν οι οικο­νο­μο­λό­γοι της Παγκό­σμιας Τρά­πε­ζας στο συνέ­δριο στην Ιαπω­νία, στο οποίο ανα­φέρ­θη­κα στην αρχή του κεφα­λαί­ου.

Συνε­πώς, οι οικο­νο­μο­λό­γοι της ελεύ­θε­ρης αγο­ράς υπο­στη­ρί­ζουν ότι το μερί­διο της οικο­νο­μί­ας που ελέγ­χουν οι πολι­τι­κοί και οι γρα­φειο­κρά­τες θα πρέ­πει να περιο­ρι­στεί. Απ’ αυτή την άπο­ψη, η απε­λευ­θέ­ρω­ση των αγο­ρών και οι ιδιω­τι­κο­ποι­ή­σεις είναι όχι μόνο οικο­νο­μι­κά απο­δο­τι­κές, αλλά και συνε­τές πολι­τι­κά, υπό την έννοια ότι ελα­χι­στο­ποιούν την πιθα­νό­τη­τα οι κρα­τι­κοί αξιω­μα­τού­χοι να εκμε­ταλ­λευ­τούν τον δημό­σιο τομέα για την εξυ­πη­ρέ­τη­ση των συμ­φε­ρό­ντων τους, εις βάρος του δημο­σί­ου συμ­φέ­ρο­ντος. Ορι­σμέ­νοι –όσοι ανή­κουν στην απο­κα­λού­με­νη σχο­λή «Νέας Δημό­σιας Διοί­κη­σης»– πηγαί­νουν ακό­μα πιο μακριά και προ­τεί­νουν ότι η ίδια η δια­κυ­βέρ­νη­ση του κρά­τους θα πρέ­πει να εκτε­θεί περισ­σό­τε­ρο στις δυνά­μεις της αγο­ράς: μια πιο εκτε­τα­μέ­νη εφαρ­μο­γή της σύν­δε­σης των μισθών με την παρα­γω­γι­κό­τη­τα και συμ­βά­σεις ορι­σμέ­νου χρό­νου για τους γρα­φειο­κρά­τες, μετά­κυ­λι­ση περισ­σό­τε­ρων δρα­στη­ριο­τή­των του δημο­σί­ου σε ιδιώ­τες και ανταλ­λα­γές στε­λε­χών μετα­ξύ ιδιω­τι­κού και δημο­σί­ου τομέα.

Μπορεί να μην είμαστε άγιοι, αλλά…

Το αξί­ω­μα περί ιδιο­τέ­λειας, που απο­τε­λεί θεμέ­λιο της οικο­νο­μι­κής θεω­ρί­ας της ελεύ­θε­ρης αγο­ράς, συνά­δει σε μεγά­λο βαθ­μό με την προ­σω­πι­κή μας εμπει­ρία. Όλοι έχου­με εξα­πα­τη­θεί κατά και­ρούς από αδί­στα­κτους εμπό­ρους, είτε μιλά­με για τον μανά­βη που μας έβα­λε μερι­κά χαλα­σμέ­να ροδά­κι­να στον πάτο της σακού­λας, είτε για τη γαλα­κτο­κο­μι­κή εται­ρεία που υπε­ρέ­βα­λε για τα οφέ­λη των για­ουρ­τιών της. Έχου­με συνα­ντή­σει υπερ­βο­λι­κά πολ­λούς διε­φθαρ­μέ­νους πολι­τι­κούς και οκνη­ρούς γρα­φειο­κρά­τες ώστε να πιστεύ­ου­με ότι όλοι οι δημό­σιοι υπάλ­λη­λοι εργά­ζο­νται για την εξυ­πη­ρέ­τη­σή μας. Οι περισ­σό­τε­ροι, εμού συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νου, έχου­με προ­σπα­θή­σει σε φάσεις να απο­φύ­γου­με τη δου­λειά και πολ­λοί από εμάς έχου­με εκνευ­ρι­στεί με νεα­ρούς συνα­δέλ­φους και βοη­θούς που σκαρ­φί­ζο­νται κάθε είδους δικαιο­λο­γία για να μη δου­λέ­ψουν όσο πρέ­πει. Επι­πλέ­ον, παρα­κο­λου­θώ­ντας τις ειδή­σεις αυτές τις μέρες, δια­πι­στώ­νου­με ότι οι επαγ­γελ­μα­τί­ες διευ­θυ­ντές του ιδιω­τι­κού τομέα, ακό­μα και οι υπο­τι­θέ­με­νοι πρω­τα­θλη­τές των μετο­χι­κών συμ­φε­ρό­ντων όπως ο Τζακ Ουέλς της General Electric και ο Ρικ Γουά­γκο­νερ της General Motors, δεν υπη­ρε­τού­σαν στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα τα συμ­φέ­ρο­ντα των μετό­χων (βλ. Αλή­θεια 2η).

Όλα αυτά αλη­θεύ­ουν. Υπάρ­χουν όμως και πολ­λές απο­δεί­ξεις, και δεν μιλά­με μόνο για ιστο­ρί­ες, αλλά για χει­ρο­πια­στές απο­δεί­ξεις, που δεί­χνουν ότι το προ­σω­πι­κό συμ­φέ­ρον δεν είναι το μονα­δι­κό κίνη­τρο που μετρά­ει, ακό­μα και στην οικο­νο­μι­κή ζωή. Σαφώς και είναι πολύ σημα­ντι­κό, αλλά έχου­με και πολ­λά άλλα κίνη­τρα, όπως ειλι­κρί­νεια, αυτο­σε­βα­σμός, αλτρουι­σμός, συμπό­νια, πίστη, αίσθη­ση καθή­κο­ντος, αλλη­λεγ­γύη, αφο­σί­ω­ση, πατριω­τι­σμός, και ούτω καθε­ξής, που κάποιες φορές καθο­ρί­ζουν τη συμπε­ρι­φο­ρά μας σε μεγα­λύ­τε­ρο βαθ­μό απ’ ό,τι το συμ­φέ­ρον μας.1

Το προη­γού­με­νο παρά­δειγ­μα της Kobe Steel απο­δει­κνύ­ει ότι οι επι­τυ­χη­μέ­νες εται­ρεί­ες διοι­κού­νται με βάση την εμπι­στο­σύ­νη και την αφο­σί­ω­ση, και όχι με βάση την καχυ­πο­ψία και την ιδιο­τέ­λεια. Αν πάλι πιστεύ­ε­τε ότι το συγκε­κρι­μέ­νο παρά­δειγ­μα δεν είναι αντι­προ­σω­πευ­τι­κό επει­δή αφο­ρά μια χώρα με εργά­τες «ρομπο­τά­κια» που κατα­πνί­γει την προ­σω­πι­κό­τη­τα του ατό­μου ενά­ντια στην ανθρώ­πι­νη φύση, δια­βά­στε οποιο­δή­πο­τε βιβλίο διοί­κη­σης επι­χει­ρή­σε­ων ή οποια­δή­πο­τε αυτο­βιο­γρα­φία επι­τυ­χη­μέ­νου επι­χει­ρη­μα­τία έχει εκδο­θεί στη Δύση και δεί­τε τι γρά­φουν. Γρά­φουν μήπως ότι πρέ­πει να υπο­ψιά­ζε­στε τους πάντες και να προ­σέ­χε­τε όλη την ώρα μην τεμπε­λιά­ζουν ή μη σας κλέ­ψουν; Όχι, πιθα­νό­τα­τα θα γρά­φουν πώς να απο­κτή­σε­τε «σχέ­ση» με τους υπαλ­λή­λους, να αλλά­ξε­τε τον τρό­πο με τον οποίο βλέ­πουν τα πράγ­μα­τα, να τους εμπνεύ­σε­τε και να προ­ά­γε­τε την ομα­δι­κό­τη­τα. Οι σωστοί διευ­θυ­ντές αντι­λαμ­βά­νο­νται ότι οι άνθρω­ποι δεν είναι εγω­ι­στι­κά ρομπότ με παρω­πί­δες. Ξέρουν ότι οι πάντες έχουν την «καλή» τους πλευ­ρά και την «κακή» τους πλευ­ρά, και ότι το μυστι­κό της καλής διοί­κη­σης είναι να μεγι­στο­ποιεί­ται η πρώ­τη και να ελα­χι­στο­ποιεί­ται η δεύ­τε­ρη.

Άλλο ένα καλό παρά­δειγ­μα που αντι­κα­το­πτρί­ζει την πολυ­πλο­κό­τη­τα των ανθρώ­πι­νων κινή­τρων είναι η πρα­κτι­κή τής «κατά γράμ­μα εργα­σί­ας», όπου οι εργά­τες μειώ­νουν την παρα­γω­γή τηρώ­ντας αυστη­ρά τους κανό­νες που αφο­ρούν την εκά­στο­τε εργα­σία. Μπο­ρεί να ανα­ρω­τιέ­στε πώς είναι δυνα­τόν οι εργά­τες να βλά­ψουν τους εργο­δό­τες τους ακο­λου­θώ­ντας τους κανό­νες. Ωστό­σο αυτή η μέθο­δος ημι-απερ­γί­ας, που είναι επί­σης γνω­στή με την ονο­μα­σία «ιτα­λι­κή απερ­γία» (και ως «sciopero bianco», ή «λευ­κή απερ­γία», όπως την απο­κα­λούν οι Ιτα­λοί), μπο­ρεί να επι­φέ­ρει μεί­ω­ση της παρα­γω­γής σε ποσο­στό 30–50%. Αυτό ισχύ­ει για­τί οι κανο­νι­σμοί εργα­σί­ας δεν είναι δυνα­τόν να ρυθ­μί­ζουν τα πάντα, και συνε­πώς η δια­δι­κα­σία παρα­γω­γής βασί­ζε­ται σε μεγά­λο βαθ­μό στην καλή θέλη­ση των εργα­τών να υπερ­βαί­νουν τις απαι­τή­σεις που τίθε­νται με τις συμ­βά­σεις και τους κανο­νι­σμούς και να ανα­λαμ­βά­νουν πρω­το­βου­λί­ες ή να ελίσ­σο­νται για να επι­τα­χύ­νουν τα πράγ­μα­τα, όταν οι κανο­νι­σμοί είναι ανε­λα­στι­κοί. Τα κίνη­τρα αυτής της αλτρουι­στι­κής συμπε­ρι­φο­ράς ποι­κίλ­λουν – αγά­πη για τη δου­λειά τους, υπε­ρη­φά­νεια για το έργο που παρά­γουν, αυτο­σε­βα­σμός, αλλη­λεγ­γύη προς τους συνα­δέλ­φους, εμπι­στο­σύ­νη προς τους προϊ­στά­με­νους ή αφο­σί­ω­ση προς την εται­ρεία. Το θέμα είναι ότι οι εται­ρεί­ες, άρα και η οικο­νο­μία, θα έπε­φταν σε τέλ­μα αν οι άνθρω­ποι ενερ­γού­σαν εντε­λώς εγω­ι­στι­κά, κατά την πεποί­θη­ση των οικο­νο­μο­λό­γων της ελεύ­θε­ρης αγο­ράς.

Οι καπι­τα­λι­στές της πρώ­ι­μης επο­χής της μαζι­κής παρα­γω­γής δεν είχαν κατα­νο­ή­σει την περί­πλο­κη φύση της εργα­σια­κής συμπε­ρι­φο­ράς και πίστευαν ότι η εξά­λει­ψη της δια­κρι­τι­κής ευχέ­ρειας των εργα­τών ως προς την ταχύ­τη­τα και την έντα­ση της δου­λειάς θα περιό­ρι­ζε και τη δυνα­τό­τη­τά τους να τεμπε­λιά­ζουν. Επι­νό­η­σαν, λοι­πόν, τη γραμ­μή παρα­γω­γής, η οποία θα μεγι­στο­ποιού­σε την παρα­γω­γι­κό­τη­τα. Ωστό­σο, όπως γρή­γο­ρα συνει­δη­το­ποί­η­σαν οι εν λόγω καπι­τα­λι­στές, όταν τους στε­ρού­σαν την αυτο­νο­μία και την αξιο­πρέ­πειά τους, οι εργά­τες γίνο­νταν τελεί­ως παθη­τι­κοί, άβου­λοι, έως και μη συνερ­γά­σι­μοι. Έτσι, ξεκι­νώ­ντας από τη Σχο­λή Ανθρω­πί­νων Σχέ­σε­ων που πρω­το­εμ­φα­νί­στη­κε τη δεκα­ε­τία του 1930, η οποία τόνι­ζε την ανά­γκη για ποιο­τι­κή επι­κοι­νω­νία με τους εργά­τες και ανά­με­σα στους εργά­τες, προ­έ­κυ­ψαν διά­φο­ρες δια­χει­ρι­στι­κές προ­σεγ­γί­σεις που έδω­σαν έμφα­ση στην πολυ­πλο­κό­τη­τα των ανθρώ­πι­νων κινή­τρων και πρό­τει­ναν ιδέ­ες που θα μεγι­στο­ποιού­σαν την εργα­σια­κή από­δο­ση. Η κορω­νί­δα αυτών των προ­σεγ­γί­σε­ων είναι το λεγό­με­νο «ιαπω­νι­κό σύστη­μα παρα­γω­γής» (κάποιες φορές το συνα­ντά­με και ως «σύστη­μα παρα­γω­γής Toyota»), που αξιο­ποιεί το φιλό­τι­μο και τη δημιουρ­γι­κό­τη­τα των εργα­ζο­μέ­νων ανα­θέ­το­ντάς τους ευθύ­νες και έχο­ντας εμπι­στο­σύ­νη στην ηθι­κή τους υπό­στα­ση. Στο ιαπω­νι­κό σύστη­μα, οι εργά­τες ελέγ­χουν σε σημα­ντι­κό βαθ­μό τη γραμ­μή παρα­γω­γής. Ενθαρ­ρύ­νο­νται επί­σης να κατα­θέ­τουν προ­τά­σεις για τη βελ­τί­ω­ση της παρα­γω­γι­κής δια­δι­κα­σί­ας. Με την προ­σέγ­γι­ση αυτή, οι ιαπω­νι­κές εται­ρεί­ες μπό­ρε­σαν να πετύ­χουν τόσο μεγά­λες απο­δό­σεις, που πλέ­ον τις μιμού­νται και πολ­λές μη ιαπω­νι­κές εται­ρεί­ες. Μην έχο­ντας τη χει­ρό­τε­ρη άπο­ψη για τους εργά­τες τους, κατόρ­θω­σαν να βγά­λουν προς τα έξω τον καλύ­τε­ρό τους εαυ­τό.

Η ηθική συμπεριφορά ως οφθαλμαπάτη;

Επο­μέ­νως, αν ρίξε­τε μια ματιά γύρω σας, θα δια­πι­στώ­σε­τε ότι ο κόσμος είναι γεμά­τος από ηθι­κές συμπε­ρι­φο­ρές που είναι εντε­λώς αντί­θε­τες με τις υπο­θέ­σεις των οικο­νο­μο­λό­γων της ελεύ­θε­ρης αγο­ράς. Όταν τους αντι­πα­ρα­θέ­τουν αυτές τις συμπε­ρι­φο­ρές, οι οικο­νο­μο­λό­γοι της ελεύ­θε­ρης αγο­ράς τις απορ­ρί­πτουν ως οφθαλ­μα­πά­τες. Υπο­στη­ρί­ζουν ότι αν οι άνθρω­ποι φαί­νο­νται να συμπε­ρι­φέ­ρο­νται ηθι­κά, αυτό συμ­βαί­νει μόνο και μόνο επει­δή ο παρα­τη­ρη­τής δεν μπο­ρεί να δει τις συγκα­λυμ­μέ­νες αντα­μοι­βές ή κυρώ­σεις στις οποί­ες αντα­πο­κρί­νο­νται.

Σύμ­φω­να μ’ αυτή τη λογι­κή, οι άνθρω­ποι είναι πάντο­τε εγω­ι­στές. Αν συμπε­ρι­φέ­ρο­νται ηθι­κά, αυτό δεν οφεί­λε­ται στο ότι πιστεύ­ουν σε κάποιον ηθι­κό κώδι­κα, αλλά επει­δή, αν συμπε­ρι­φέ­ρο­νται κατ’ αυτό τον τρό­πο, θα λάβουν κάποια μεγα­λύ­τε­ρη αντα­μοι­βή ή θα απο­φύ­γουν κάποιες κυρώ­σεις σε προ­σω­πι­κό επί­πε­δο. Για παρά­δειγ­μα, αν οι έμπο­ροι δεν κλέ­βουν ακό­μα και όταν δεν υπάρ­χουν νομι­κές κυρώ­σεις ή κάποιος αντα­γω­νι­στής για να τους πάρει τη δου­λειά, αυτό δεν σημαί­νει ότι είναι τίμιοι. Σημαί­νει ότι αντι­λαμ­βά­νο­νται πως η καλή φήμη θα προ­σελ­κύ­σει μεγα­λύ­τε­ρη πελα­τεία. Ή πολ­λοί του­ρί­στες που συμπε­ρι­φέ­ρο­νται άσχη­μα στις δια­κο­πές τους δεν κάνουν τα ίδια στην πατρί­δα τους, όχι επει­δή γίνο­νται έντι­μοι άνθρω­ποι όταν επι­στρέ­φουν, αλλά επει­δή δεν δια­θέ­τουν πια την ανω­νυ­μία του του­ρί­στα και συνε­πώς φοβού­νται μήπως δεχτούν κρι­τι­κή ή τους κάνουν πέρα άνθρω­ποι τους οποί­ους γνω­ρί­ζουν και για τους οποί­ους νοιά­ζο­νται.

Αυτό αλη­θεύ­ει σε κάποιο βαθ­μό. Υπάρ­χουν όντως δια­κρι­τι­κές αντα­μοι­βές και κυρώ­σεις που δεν γίνο­νται άμε­σα αντι­λη­πτές και οι άνθρω­ποι αντα­πο­κρί­νο­νται σ’ αυτές. Ωστό­σο αυτή η συλ­λο­γι­στι­κή τελι­κά δεν στέ­κει.

Είναι γεγο­νός ότι, ακό­μα και όταν δεν υφί­στα­νται κρυ­φά κίνη­τρα, πολ­λοί από εμάς συμπε­ρι­φέ­ρο­νται έντι­μα. Για παρά­δειγ­μα, για ποιο λόγο, του­λά­χι­στον όσοι εξ ημών τρέ­χουν γρή­γο­ρα, δεν βγαί­νου­με από ένα ταξί χωρίς να πλη­ρώ­σου­με; 2Ο οδη­γός δεν μπο­ρεί να μας κυνη­γή­σει, για­τί δεν μπο­ρεί να παρα­τή­σει το ταξί του για πολ­λή ώρα. Αν ζεί­τε σε μεγά­λη πόλη, είναι πρα­κτι­κά αδύ­να­τον να ξανα­πε­τύ­χε­τε τον ίδιο ταξι­τζή, οπό­τε δεν χρειά­ζε­ται να φοβά­στε τυχόν αντί­ποι­να στο μέλ­λον. Δεδο­μέ­νων όλων αυτών, είναι αξιο­θαύ­μα­στο το πόσο λίγοι άνθρω­ποι εγκα­τα­λεί­πουν ένα ταξί χωρίς να πλη­ρώ­σουν. Ας πάρου­με ένα άλλο παρά­δειγ­μα. Πολ­λοί από εσάς, στη διάρ­κεια δια­κο­πών στο εξω­τε­ρι­κό, μπο­ρεί να πετύ­χα­τε κάποιον μηχα­νι­κό σε συνερ­γείο ή υπαί­θριο πωλη­τή που δεν σας έκλε­ψε, παρό­λο που δεν υπήρ­χε κανέ­νας κίν­δυ­νος να σπι­λώ­σε­τε την καλή του φήμη, πράγ­μα ούτως ή άλλως δύσκο­λο όταν δεν μπο­ρεί­τε καν να προ­φέ­ρε­τε το όνο­μα του συνερ­γεί­ου στα τούρ­κι­κα ή όταν η γριού­λα με τα νου­ντλς απ’ την Καμπό­τζη, της οποί­ας το όνο­μα δεν θυμά­στε άλλω­στε, πιθα­νόν να μην που­λά­ει τα φαγη­τά της κάθε μέρα στο ίδιο σημείο.

Ακό­μα πιο βασι­κό, σε έναν κόσμο γεμά­το εγω­ι­στές, αυτός ο αόρα­τος μηχα­νι­σμός ανταμοιβών/κυρώσεων δεν είναι δυνα­τόν να υπάρ­χει. Το πρό­βλη­μα με αυτή τη συλ­λο­γι­στι­κή είναι ότι η αντα­μοι­βή και η τιμω­ρία των συμπε­ρι­φο­ρών στοι­χί­ζει χρό­νο και χρή­μα μόνο σ’ αυτούς που κάνουν την εν λόγω πρά­ξη, ενώ τα οφέ­λη από τη βελ­τιω­μέ­νη συμπε­ρι­φο­ρά διο­χε­τεύ­ο­νται στο σύνο­λο. Επι­στρέ­φο­ντας στα προη­γού­με­να παρα­δείγ­μα­τα, αν εσείς, ως οδη­γός ταξί, θέλε­τε να κυνη­γή­σε­τε και να πλα­κώ­σε­τε έναν πελά­τη που δεν πλή­ρω­σε, θα πρέ­πει να ρισκά­ρε­τε το ενδε­χό­με­νο να πλη­ρώ­σε­τε πρό­στι­μο για παρά­νο­μη στάθ­μευ­ση ή και να σας κλέ­ψουν το ταξί. Τι πιθα­νό­τη­τα θα έχε­τε, όμως, να επω­φε­λη­θεί­τε από τη βελ­τιω­μέ­νη συμπε­ρι­φο­ρά του συγκε­κρι­μέ­νου πελά­τη, τον οποίο δεν θα ξανα­δεί­τε ποτέ στη ζωή σας; Θα χρεια­ζό­ταν χρό­νος και ενέρ­γεια για να δια­δώ­σε­τε τα καλά σας λόγια για το τουρ­κι­κό συνερ­γείο, για­τί να το κάνε­τε, όμως, αφού πιθα­νό­τα­τα δεν θα ξανα­βρε­θεί­τε ποτέ σ’ αυτή τη χώρα; Επο­μέ­νως, ως άτο­μο που δρα εγω­ι­στι­κά, περι­μέ­νε­τε κάποιον που είναι αρκε­τά αφε­λής ώστε να ξοδέ­ψει το χρό­νο και την ενέρ­γειά του για να απο­νεί­μει την αρμό­ζου­σα δικαιο­σύ­νη σε δύστρο­πους επι­βά­τες ταξί ή πέρα για πέρα έντι­μους μηχα­νι­κούς αυτο­κι­νή­των, παρά να ανα­λά­βε­τε οι ίδιοι το κόστος. Αν όμως όλοι ήταν ιδιο­τε­λείς όπως εσείς, όλοι θα έκα­ναν τα ίδια με εσάς. Το απο­τέ­λε­σμα θα ήταν ότι κανείς δεν θα αντά­μει­βε ούτε θα τιμω­ρού­σε τους άλλους για την καλή ή την κακή τους συμπε­ρι­φο­ρά. Με άλλα λόγια, όλοι αυτοί οι αόρα­τοι μηχα­νι­σμοί ανταμοιβών/ κυρώ­σε­ων που οι οικο­νο­μο­λό­γοι της ελεύ­θε­ρης αγο­ράς υπο­στη­ρί­ζουν ότι δημιουρ­γούν την ψευ­δαί­σθη­ση της ηθι­κής, μπο­ρούν να υπάρ­ξουν ακρι­βώς επει­δή δεν είμα­στε εγω­ι­στές και ανή­θι­κοι.

Η ηθι­κή δεν είναι οφθαλ­μα­πά­τη. Όταν οι άνθρω­ποι ενερ­γούν ανι­διο­τε­λώς, είτε μην κλέ­βο­ντας τους πελά­τες τους, δου­λεύ­ο­ντας σκλη­ρά ακό­μα και όταν δεν τους επι­βλέ­πει κανείς, είτε αρνού­με­νοι δωρο­δο­κί­ες παρά το ότι είναι κακο­πλη­ρω­μέ­νοι δημό­σιοι υπάλ­λη­λοι, οι περισ­σό­τε­ροι, αν όχι όλοι, λει­τουρ­γούν έτσι επει­δή πραγ­μα­τι­κά πιστεύ­ουν ότι αυτό είναι το σωστό. Οι αόρα­τοι μηχα­νι­σμοί αντα­μοι­βών και κυρώ­σε­ων σαφώς και έχουν σημα­σία, αλλά δεν μπο­ρούν να αιτιο­λο­γή­σουν το σύνο­λο, κατά την άπο­ψή μου ούτε καν την πλειο­ψη­φία, των ανι­διο­τε­λών συμπε­ρι­φο­ρών, για τον απλού­στα­το λόγο ότι δεν θα υφί­στα­ντο αν ήμα­σταν εντε­λώς εγω­ι­στές. Αντί­θε­τα με την πεποί­θη­ση της κας Θάτσερ πως «αυτό το πράγ­μα που λέμε κοι­νω­νία δεν υπάρ­χει. Υπάρ­χουν μονά­χα άτο­μα και οικο­γέ­νειες», οι άνθρω­ποι δεν λει­τουρ­γού­σαν ποτέ ατο­μι­κι­στι­κά, απο­κομ­μέ­νοι από κάθε είδους κοι­νω­νία. Γεν­νιό­μα­στε σε κοι­νω­νί­ες με συγκε­κρι­μέ­νους ηθι­κούς κώδι­κες και κοι­νω­νι­κο­ποιού­μα­στε «αφο­μοιώ­νο­ντας» αυτούς τους ηθι­κούς κώδι­κες.

Φυσι­κά, κανείς δεν αρνεί­ται ότι το προ­σω­πι­κό συμ­φέ­ρον είναι ένα από τα πιο σημα­ντι­κά ανθρώ­πι­να κίνη­τρα. Ωστό­σο, αν όλοι επι­δί­ω­καν μονά­χα το συμ­φέ­ρον τους, ο κόσμος θα είχε ήδη περιέλ­θει σε τέλ­μα λόγω της υπερ­βο­λι­κής ατι­μί­ας στο εμπό­ριο και της οκνη­ρί­ας στην παρα­γω­γή. Και κάτι ακό­μα πιο σημα­ντι­κό: αν σχε­διά­σου­με το οικο­νο­μι­κό μας σύστη­μα με βάση αυτή την παρα­δο­χή, οι επι­δό­σεις θα είναι πιθα­νό­τα­τα χαμη­λό­τε­ρες παρά υψη­λό­τε­ρες. Αν πράτ­τα­με κάτι τέτοιο, οι άνθρω­ποι θα αισθά­νο­νταν ότι δεν τους εμπι­στεύ­ο­νται ως ηθι­κές οντό­τη­τες και θα αρνού­νται να ενερ­γή­σουν ηθι­κά, ανα­γκά­ζο­ντάς μας να ανα­λώ­σου­με ένα τερά­στιο ποσο­στό των πόρων μας παρα­κο­λου­θώ­ντας, δικά­ζο­ντας και τιμω­ρώ­ντας τους ανθρώ­πους. Αν προσ­δο­κού­με τα χει­ρό­τε­ρα απ’ τους ανθρώ­πους, θα μας συμ­βούν τα χει­ρό­τε­ρα.

Από­σπα­σμα από το βιβλίο του Χα-Τζουν Τσανγκ 23 αλή­θειες που δεν μας λένε για τον καπι­τα­λι­σμό.